Dökk framtíð frjálshyggjunnar á Íslandi

Undanfarið hef ég tvisvar látið leiðast út í umræðu við íslenska frjálshyggjusinna á bloggi Frjálshyggjufélagsins. Frjálshyggjufélagið er, að mér sýnist, hópur ungra eldhuga sem telja að hægt sé að lækna öll mein samfélagsins með einkavæðingu. Að fenginni reynslu held ég að frjálshyggjan eigi sér ekki bjarta framtíð á Íslandi ef viðmælendur mínir á þessu bloggi eigi að verða boðberar hennar, hvort sem mönnum líkar vel eða ekki.

Ástæðan fyrir þessum áhuga mínum á frjálshyggju tengist rannsóknum mínum á þróun menntakerfa, sérstaklega í þróunarlöndum. Þar hefur frjálshyggjan haft, eða viljað hafa, nokkuð stórt hlutverk. Í lestri mínum og á málþingum sem ég hef sótt hef ég veitt því athygli að frjáslhyggjusinnar tala gjarnan til þröngs hóps fylgismanna sem þarf ekki sérstaklega að sannfæra um ágæti stefnunnar. Þeir vísa t.d. í eigin rit og rit skoðanabræðra en fara sjaldan út fyrir þann literatúr og ná þannig að halda umræðunni innan ákveðins ramma. Svo þegar umræðunni er beint í aðra átt skipta þeir um umræðuefni eða, ef þeir halda að þeir komast upp með það, ljúga. T.d. ég var á málþingi í sumar sem var haldið af samtökum sem kalla sig Center of the American Experiment – mjög íhaldssamur hópur. Frummælendur voru Terry Moe og John Chubb sem höfðu nýlega gefið út bókina “Liberating Learning” um notkun upplýsingtækni í námi. En nálgun þeirra er svolítið sérstök. Þeir halda því fram að það þurfi að frelsa bandarísku skólahald úr greipum kennarafélaga. Til þess mæla þeir með að settir verði upp netskólar því þá ná kennarar ekki að koma sig saman og skipuleggja sig í félög. Þeir benda á dæmi um netskóla í Pennsylvania máli sínu til stuðnings. Mér fannst eitthvað athugavert við þetta þannig að þegar opnað var fyrir spurningum spurði ég hvers vegna þeir töldu að kennarar gætu ekki skipulagt sig í félög á netinu þegar netið þykir svo hentugt til að skipuleggja kennara víða að fyrir skólahald? Svarið þeirra var að kennarar í netskólum hafa ekki áhuga á að ganga í félög! Það hefði verið gaman þá að vita það sem ég komst að tveimur dögum síðar, að viku áður höfðu kennarar eins netskóla í Pennsylvaniu gengið í kennarafélag. Ég þori samt að veðja að Moe og Chubb vissu af því en sögðu ekkert.

Frjálshyggjusinnar á Íslandi hafa náð góðum tökum á þessari tækni. Þeir byrja á því að varpa fram “staðreyndum” sem þykja svo sjálfsagðar að þær þurfa ekki frekari skýringar. Svo þegar gengið er á þá vísa þeir í stofnanir eins og Cato Institute, Friedman Foundation eða Ludwig von Mises Institute, sem eru ekki hlutlausustu aðilarnir í umræðunni. Þegar loksins tekst að þvinga þá til að fara út fyrir örugga frjálshyggjurammann þá fara þeir að skálda. Og þeim virðist nokk sama hve augljós skáldskapur þeirra er. Það er eins og þeir halda að ef þú segir það nógu oft þá verður það satt.

Fyrri umræðan sem ég lenti í á bloggi Frjálshyggjufélagsins snérist um einkarekna skóla. Viðmælandi minn var einhver sem kallar sig “Landið” og segir aldrei til nafns. Hann hélt því fram að einkaskólar fara betur með fé en ríkisreknir. Þegar umræðan var komin út í það að fjalla um námsárangur nemenda í einkareknum og ríkisreknum skólum benti ég á rannsóknarskýrslu um einkarekna skóla í Svíþjóð þar sem höfundar komust að þeirri niðurstöðu að það væri enginn mælanlegur munur á námsárangri í þessum skólum. “Landið” hélt því hins vegar fram að niðurstaða skýrslunnar væri að sænskir einkaskólar eru betri en ríkisreknir skólar. “Landið” hélt þessu áfram m.a.s. eftir að ég vísaði beint í orð höfunda,

However, we do not find any impact on medium or long-term educational outcomes such as high school GPA, university attainment or years of schooling. We conclude that the first-order short-term effect is too small to yield lasting positive effects.

Eins og ég sagði áður, kannski ef þú segir það nógu oft verður það satt.

Seinni umræðan snérist um einkarekna heilbrigðisþjónustu. Viðmælandinn sagði alla vega til nafns í þetta sinn, það var Vilhjálmur Andri Kjartansson. Vilhjálmur Andri vildi meina að einkarekin heilbrigðisþjónusta væri bersýnilega betri en ríkisrekin vegna þess að heilbrigðisþjónustan í Bandaríkjunum er svo frábær. Vitandi að það væri ekki nóg að benda á að ég sé hálf-amerískur og að ég hafi búið í Bandaríkjunum ca. hálfa ævi benti ég á vel þekkta skýrslu WHO frá 2000 þar sem lagt var mat á virkni heilbrigðiskerfa víða um heim. Svo virðist sem að það hafi farið mest fyrir brjóstið á Vilhjálmi Andra um þessa skýrslu að ekki hafi verið tekið tillit til biðlista. Vilhjálmur Andri hefði ekki þurft að hafa mikið fyrir því að staðfesta að þetta væri rangt, e.o. ég benti á, því skýrslan er til í heild á netinu á rafrænu formi og því auðvelt að leita í henni. Þá hefði hann séð að það er útskýrt nákvæmlega hvernig tekið var tillit til biðlista. Vilhjálmur Andri beitir svo einni taktík, sem mér sýnist vera almennur partur af aðferðafræði frjálshyggjusinna, það er að reikna með að viðmælandinn sé illa upplýstur/lesinn og varpa fram hreinum skáldskap í þeirri von að það verði ekki tekið eftir því (og ég verð að viðurkenna að ég tek því ekki vel þegar fólk kemur þannig fram við mig). Vilhjálmur Andri er greinilega mjög upptekinn af biðlistum og bendir margoft á það að Bretar hreinlega hrynja eins og dauðar lýs meðan þeir bíða eftir heilbrigðisþjónustu og því til staðfestingar bendir hann mér á að kynna mér bók eftir Callahan and Wasunna, Medicine and the Market: Equity v. Choice. Ég þekki þessi bók, ég hef lesið þessa bók og ég fór m.a.s. á málþing með einum höfundinum fyrir nokkrum árum. Það hafa margir lesið þessa bók því hún þykir með ítarlegustu fjölþjóða samanburðarrannsóknum sem hafa verið gerðar á markaðsvæðingu heilbrigðisþjónustu. Ef Vilhjálmur Andri hefur lesið þessa bók þá las hann hana ekki mjög vel. Höfundarnir staðfesta ekki fullyrðingar hans um biðlista dauðans í Bretlandi heldur taka þeir fram að þeir hafi verið meðvitaðir um þann orðróm og hafi rannsakað hann en ekki getað staðfest hann. Ennfremur komast rithöfundarnir að þeirri niðurstöðu að meðan einkarekin heilbrigðisþjónusta eykur val skilar ríkisrekin þjónusta betri árangri.

Ég er hér hvorki að taka afstöðu með eða á móti frjálshyggju. Ég er bara að tala um Frjálshyggjufélagið. Þannig að niðurstaðan mín eftir umræður mínar við aðila Frjálshyggjufélagsins er tvíþætt. Annars vegar að íslendingar sem aðhyllast frjálshyggju mættu taka sig til og annaðhvort þagga niður í Frjálshyggjufélaginu (því það er ekki að gera þeim neinn greiða) eða að kenna þeim heiðarlega ræðulist. Hins vegar að þeir sem ekki aðhyllast frjálshyggju þurfa ekki að hafa miklar áhyggjur að óbreyttu ef Frjálshyggjufélagið gefur einhverja vísbendingu um íslenska frjálshyggjusinna framtíðarinnar.